Załącznik G. Glosariusze terminologii ogólnej i terminologii obrazowania przewodu pokarmowego (rozdziały 1 i 18)

Glosariusz terminologii ogólnej (Rozdział 1)

• „O nie”, wołasz, „czy musimy? Może przeskoczę od razu do czegoś ciekawego?”. Jasne, możesz tak zrobić, zapamiętaj tylko, gdzie jest ten rozdział, żebyś zawsze mógł do niego wrócić.
• Tak jak polityka, każda terminologia jest lokalna. Używaj konwencji terminologicznych stosowanych w Twoim szpitalu lub ewentualnie przez osobę, która będzie Ci wystawiać stopień na koniec kursu, nawet jeśli odbiegają one od tego, co znalazłeś w tym załączniku.

 

Konwencje terminologiczne stosowane w tej książce

• Obraz: to dobry, wystarczająco ogólny termin, którym można opisać każdy rodzaj prezentacji badania radiologicznego.
  • Działa we wszystkich technikach: można używać go przy każdej okazji.
  • Możesz powiedzieć, że patrzysz „na obraz jamy brzusznej na konwencjonalnym zdjęciu RTG” lub na „obraz TK jamy brzusznej”, lub „na obraz USG jamy brzusznej” itd. (Możesz używać innych określeń, ale „obraz” brzmi najmądrzej).

 

WAŻNE SZCZEGÓŁY

• Kiedy patrzysz na obraz, pamiętaj, że zawsze patrzycie na siebie z pacjentem twarzą w twarz. W takiej konwencji przegląda się większość obrazów, niezależnie od pozycji pacjenta w czasie uzyskiwania obrazu.
  • Prawa strona pacjenta, czy to na konwencjonalnym zdjęciu RTG czy obrazie TK, znajduje się po Twojej lewej, a lewa strona powinna być po Twojej prawej (e-ryc. G.1).

e-ryc. G.1 Ustawienie obrazów. Konwencjonalnie obrazy ocenia się tak, jakby pacjent stał naprzeciwko. (A) Kiedy patrzysz na zdjęcie RTG klatki piersiowej, prawa strona pacjenta (oznaczona jako „right”) jest po Twojej lewej. (B) Podobnie w przypadku obrazu TK (jakiejkolwiek części ciała) prawa strona pacjenta jest po Twojej lewej. Ponieważ współczesne monitory cyfrowe automatycznie ustawiają niemal wszystkie obrazy prawidłowo, trudniej jest oceniać obrazy „tyłem do przodu”.

• Kaseta: Kaseta to płaskie urządzenie, które wygląda jak przerośnięty iPad i zawiera kliszę (błonę, film) lub specjalną płytkę cyfrową, na których znajduje się ukryty obraz, zanim zacznie się jego przetwarzanie. Przetwarzanie to odbywa się na dwa sposoby, w zależności czy kaseta zawiera kliszę, czy cyfrową płytkę fosforową bez kliszy.
  • Jeżeli kaseta zawiera kliszę, należy ją usunąć z kasety w ciemni (lub za pomocą wywoływarki światła dziennego, który symuluje ciemnię) i przesłać do automatycznego procesora zawierającego zestaw środków chemicznych pozwalających na wywołanie obrazu, który będzie widoczny dla ludzkiego oka, i utrwalenie go na kliszy. Następnie do kasety wkłada się nową, nieeksponowaną kliszę i kaseta jest gotowa do ponownego użycia.
  • Jeżeli kaseta jest cyfrowa i nie zawiera kliszy, wówczas jest przetwarzana przez czytnik elektroniczny, który dekoduje elektroniczny obraz zachowany na płytce fosforowej w kasecie i następnie przekazuje go do przechowywania w innym systemie. Elektroniczny obraz jest „usuwany” z kasety, której można używać wielokrotnie.
  • Innym, choć podobnym sposobem zapisywania obrazu jest wykorzystanie płytki cyfrowej połączonej bezpośrednio z przetwarzającymi komputerami, bez konieczności przenoszenia cyfrowych kaset do czytnika. Taki system jest czasem nazywany radiografią cyfrową bezpośrednią.
• Badanie: Określenie to odnosi się do zbioru obrazów wykorzystywanych do oceny określonej części ciała lub układu narządów, jak np. „badanie jelita grubego z podwójnym kontrastem” (seria obrazów jelita grubego wykonana z wykorzystaniem powietrza i barytu za pomocą promieniowania rentgenowskiego) lub „badanie MR mózgowia” (pozyskiwanie obrazów mózgowia dzięki wykorzystaniu MR do wytworzenia obrazów).
• Środek kontrastowy: Zazwyczaj jest to substancja podawana pacjentowi po to, aby pewne struktury stały się bardziej widoczne (często określana po prostu jako kontrast).
  • Najczęściej stosowane radiologiczne środki kontrastowe to m.in. płynny baryt, który podaje się doustnie w celu badania górnego odcinka przewodu pokarmowego lub doodbytniczo w celu wykonania barytowego wlewu kontrastowego, oraz jod podawany dożylnie w celu wykonania skanów TK ciała ze wzmocnieniem kontrastowym.
  • Istnieją także środki kontrastowe stosowane w MR (najczęściej roztwory gadolinu wstrzykiwane dożylnie ze względu na ich własności paramagnetyczne) oraz w USG (mikropęcherzyki wypełnione gazem).
• Barwnik: To niefachowe określenie kontrastu. Choć to kontrast jest prawidłowym określeniem, wielu pacjentów oraz wielu lekarzy tłumaczących procedurę pacjentom używa terminu barwnik. Nie używaj tego słowa, o ile nie wyjaśniasz badania pacjentowi; stosuj terminy kontrast lub środek kontrastowy. Tak naprawdę, jeśli zdołasz użyć słów kontrast i obraz w jednym zdaniu, zostaniesz uznany za geniusza.
• Płaska płytka: To archaiczne określenie, choć nadal jest używane. Oznacza konwencjonalne zdjęcie RTG lub zdjęcie przeglądowe jamy brzusznej, wykonywane niemal zawsze w pozycji leżącej. Jest to pozostałość z pionierskich czasów radiologii, kiedy obrazy wytwarzano na płaskiej szklanej płytce, zanim jeszcze wdrożono kliszę jako nośnik.
• Biel i czerń: Nie są to terminy radiologiczne, ale prawie każda technika prezentuje obrazy w bieli, czerni i odcieniach szarości.
  • Pamiętaj, że im gęstszy obiekt, tym więcej promieniowania absorbuje i staje się „bielszy” na obrazach RTG. Gdy obiekt ma mniejszą gęstość, absorbuje mniej promieniowania i staje się „czarniejszy” na zdjęciach RTG.
  • Niestety, konkretne terminy stosowane do opisu tego, co ma kolor biały lub czarny na obrazie, różnią się w zależności od zastosowanej techniki. e-tab. G.1 stanowi przydatną podpowiedź określeń stosowanych w opisach czerni i bieli w poszczególnych technikach obrazowania.

 

e-TABELA G.1 Czerń i biel: terminy w poszczególnych technikach
Technika	Określenia dla „bieli”	Określenia dla „czerni”
Konwencjonalne zdjęcia RTG	Zwiększona gęstość (wysycenie) Nieprzepuszczalne	Zmniejszona gęstość Przejrzyste
TK	Zwiększona (wysoka) gęstość (pochłanianie promieniowania) Hiperdensyjne	Zmniejszona (niska) gęstość (pochłanianie promieniowania) Hipodensyjne
MR	Podwyższony (wysoki) sygnał Wysoka intensywność (hiperintensywność) Jasne	Obniżony (niski) sygnał Niska intensywność (hipointensywność) Ciemne
USG	Podwyższona echogeniczność Nieprzepuszczalność dla ultradźwięków	Obniżona echogeniczność Przepuszczalność dla ultradźwięków
Medycyna nuklearna	Zwiększony wychwyt znacznika	Zmniejszony wychwyt znacznika
Badania kontrastowe z barytem	Nieprzepuszczalność	Przepuszczalność (radioprzezierność)

 

• „En face” i „z profilu”: Terminy te stosuje się głównie w opisie konwencjonalnych zdjęć RTG i badań z kontrastem barytowym.
  • Patrząc na zmianę „na wprost”, widzisz ją en face, a jeśli stycznie (z boku), to widzisz ją z profilu.
  • Tylko kula, która z definicji jest idealnie okrągła w każdym wymiarze, ma dokładnie taki sam kształt, niezależnie od tego, w której płaszczyźnie jest obrazowana (np. guzek w płucu) (e-ryc. G.2).

e-ryc. G.2 Rak oskrzeli w płacie dolnym prawego płuca. Jest to niemal kulista masa w płacie dolnym prawego płuca widoczna na czołowym (A) (biała strzałka) i bocznym (B) (czarna strzałka) zdjęciach RTG. Ponieważ masa jest niemal kulista, jej kształt jest mniej więcej taki sam widziany en face (w projekcji czołowej) i z profilu (w projekcji bocznej).

• • Naturalnie występujące struktury, zarówno prawidłowe, jak i nieprawidłowe, o jakimkolwiek kształcie poza kulą, będą wykazywać nieco inny kształt widziany en face i z profilu.
  • Nie jest to łatwa koncepcja, ponieważ wymaga wyobrażenia sobie rekonstrukcji trójwymiarowego obiektu na podstawie dwuwymiarowych projekcji, jakich dostarcza konwencjonalna radiografia.
  • Na przykład obiekt w kształcie dysku (który wygląda jak pionek do gry w warcaby), np. połknięta moneta, będzie wydawał się okrągły, gdy jest widziany en face, ale prostokątny, gdy obraz uchwyci go idealnie z profilu (e-ryc. G.3).

e-ryc. G.3 Moneta w przełyku. Zarówno na czołowym (A), jak i bocznym (B) obrazach górnej części klatki piersiowej u dziecka widać nieprzepuszczalny dla promieniowania obiekt o gęstości metalu w lokalizacji górnego odcinka przełyku. Dziecko połknęło ćwierćdolarówkę, która czasowo utknęła w przełyku tuż nad łukiem aorty. Należy zwrócić uwagę na różnicę w widoku monety en face w (A) (biała strzałka), gdy ma kształt koła, i z profilu (B), gdy jest widoczna z boku (czarna strzałka).

• Pozioma versus pionowa wiązka promieniowania: Terminy te stosuje się do opisu kierunku wiązki promieni X.
  • Poziomy lub pionowy kierunek wiązki promieniowania to ważna kwestia, którą trzeba zrozumieć, ponieważ ułatwi interpretacje wszystkich rodzajów konwencjonalnych badań RTG, a także zrozumienie ich ograniczeń. To z kolei może Cię uchronić przed wpadnięciem w pułapkę diagnostyczną.
  • Wiązka promieni X z reguły jest skierowana albo poziomo pomiędzy lampą RTG a kasetą (np. przy badaniu klatki piersiowej w pozycji stojącej), albo pionowo między lampą a kasetą (np. przy zdjęciu RTG jamy brzusznej, gdy pacjent leży na wznak na stole rentgenowskim).
  • Poziome wiązki promieniowania X zwykle przebiegają równolegle do podłogi gabinetu rentgenowskiego (chyba że ten gabinet był budowany przez „złotą rączkę” po godzinach).
• Na konwencjonalnych zdjęciach RTG poziom powietrze-płyn i tłuszcz-płyn będzie widoczny wyłącznie przy użyciu poziomej wiązki promieni X, niezależnie od ustawienia pacjenta (e-ryc. G.4).
  • Poziom powietrze-płyn lub tłuszcz-płyn to miejsce połączenia dwóch substancji o różnej gęstości, gdzie substancja lżejsza unosi się ku górze i tworzy prostą granicę z substancją cięższą, która znajduje się poniżej.

e-ryc. G.4 Pionowa a pozioma wiązka promieniowania rentgenowskiego. U tego samego pacjenta z odmą i wysiękiem opłucnowym (hydropneumothorax) wykonano obrazowanie w odstępie kilku godzin: najpierw (A) pionową wiązką promieniowania X (klatka piersiowa w pozycji leżącej) (czarna strzałka), a następnie (B) wiązką poziomą (klatka piersiowa w pozycji stojącej). Na obu obrazach widać powietrze i płyn w lewej części klatki piersiowej pacjenta, ale tylko obraz (B), wykonany poziomą wiązką promieni X, uwidacznia wyraźny, płaski poziom powietrze-płyn (biała strzałka). Poziom powietrze-płyn jest widoczny, tylko jeśli wiązka promieniowania rentgenowskiego przebiega równolegle do podłogi (poziomo), niezależnie od ułożenia pacjenta.

 

WAŻNE SZCZEGÓŁY

• Zwykle w skierowaniu na badanie nie trzeba wyjaśniać, czy potrzebna jest pozioma, czy pionowa wiązka promieniowania X; istnieją konwencjonalne zasady wykonywania pewnych badań zawsze za pomocą jednej lub drugiej metody (e-tab. G.2). Zasadniczo każde badanie opisane pojęciami, takimi jak w pozycji wyprostowanej, w pozycji stojącej, projekcja „przez stół” lub w pozycji leżącej na boku zawsze wykonuje się promieniem poziomym. We wszystkich tych typach badań można zobaczyć poziom płynu (o ile występuje).

 

e-TABELA G.2 Wiązka promieni rentgenowskich pozioma versus pionowa
Przykładowe typy badań	Kierunek wiązki promieniowania X	Konsekwencje
Zdjęcie jamy brzusznej w pozycji stojącej	Poziomy	Uwidocznienie poziomów powietrze-płyn Wolne powietrze unosi się pod dolną powierzchnię przepony
Zdjęcie jamy brzusznej w pozycji leżącej na lewym boku	Poziomy	Uwidocznienie poziomów powietrze-płyn Wolne powietrze unosi się nad wątrobę
Zdjęcie jamy brzusznej w pozycji leżącej na plecach	Pionowy	Brak uwidocznienia poziomów powietrze-płyn Wolne powietrze unosi się pod przednią ścianę jamy brzusznej i może być niewidoczne, o ile nie występuje w dużej ilości
Zdjęcie klatki piersiowej w pozycji pionowej	Poziomy	Jeżeli występuje odma opłucnowa, zwykle jest widoczna u szczytu pola płucnego Uwidocznienie poziomów powietrze-płyn (np. w jamach)
Zdjęcie klatki piersiowej w pozycji leżącej na plecach	Pionowy	Odma opłucnowa niewidoczna, o ile nie jest duża Brak uwidocznienia poziomów powietrze-płyn
Projekcja boczna stawu kolanowego „przez stół”	Poziomy	Uwidocznienie poziomów tłuszcz-płyn (tłuszczowy krwiak stawu – lipohemarthrosis), jeśli występują
Zdjęcie stawu kolanowego w pozycji leżącej na plecach	Pionowy	Brak uwidocznienia poziomów tłuszcz-płyn

 

Glosariusz pojęć z zakresu obrazowania przewodu pokarmowego (Rozdział 18)

Przegląd terminologii wykorzystywanej we fluoroskopowych badaniach przewodu pokarmowego zawarto w e-tab. G.3.

 

e-TABELA G.3 Terminologia obrazowania przewodu pokarmowego
Pojęcie	Definicja
Fluoroskopia (prześwietlenie)	Wykorzystanie przez radiologa specjalistycznego sprzętu rentgenowskiego do obserwacji w czasie rzeczywistym dynamiki ruchu (np. jelit) i do optymalnego ustawienia pacjenta w celu uzyskania diagnostycznych obrazów określanych często jako zdjęcia celowane; w tym rozdziale określenie to stosuje się do opisu zastosowania promieniowania rentgenowskiego w celu obrazowania przewodu pokarmowego.
Baryt (siarczan baru)	Zawiesina siarczanu barytu to bezwładny materiał nieprzepuszczający promieniowania, który podaje się w formie płynnej w celu zbadania anatomii światła przewodu pokarmowego.
Badanie z pojedynczym kontrastem/podwójnym kontrastem/dwufazowe	Badanie z pojedynczym kontrastem (zwane także pełnokolumnowym) dotyczy zwykle procedur obrazowania przewodu pokarmowego, w którym stosuje się baryt jako jedyny środek kontrastowy; podwójny kontrast (zwany czasami kontrastem powietrznym) określa zwykle badania przewodu pokarmowego z wykorzystaniem gęstszego barytu i powietrza; badanie dwufazowe stosuje się do oceny górnego odcinka przewodu pokarmowego: zaczyna się ono od początkowego badania z podwójnym kontrastem, po którym podaje się pojedynczy kontrast, aby zoptymalizować badanie.
Ubytek wypełnienia	Zmiana, zwykle o gęstości miękkotkankowej, która wpukla się do światła i przesuwa kontrast w świetle przewodu pokarmowego (np. ubytkiem wypełnienia jest polip).
Wrzód	Określa utrzymujący się zbiornik kontrastu, który uwypukla się na zewnątrz z wypełnionego kontrastem światła przewodu pokarmowego i jest wynikiem albo przerwania błony śluzowej (jak w przypadku wrzodu żołądka), albo masy przewodu pokarmowego (np. wrzodziejący proces złośliwy).
Uchyłek	Opisuje utrzymujący się zbiornik kontrastu, który uwypukla się na zewnątrz z wypełnionego kontrastem światła przewodu pokarmowego, tak jak wrzód; w przeciwieństwie do wrzodu, uchyłek ma nienaruszoną błonę śluzową. Uchyłki rzekome odpowiadają uwypukleniom błony śluzowej i podśluzowej przechodzącym przez warstwę mięśniową.
Zdjęcia celowane i zdjęcia „z góry” (overhead films)	Zdjęcia celowane to najczęściej statyczne obrazy wykonane przez radiologa dzięki wykorzystaniu fluoroskopii do optymalnego ustawienia pacjenta do zdjęcia; pojęcie zdjęcia „z góry” (overhead films) odnosi się do dodatkowych obrazów wykonanych przez technika elektroradiologii w celu uzupełnienia obrazów celowanych; wykorzystuje się do nich lampę rentgenowską zamontowaną na suficie gabinetu rentgenowskiego (stąd nazwa).
W świetle, śródścienny, zewnętrzny	Zmiany w świetle (czasem określane jako zmiany światła) zwykle wyrastają z błony śluzowej, np. polipy i raki; zmiany śródścienne (czasem określane jako ścienne) wyrastają ze ściany (w przypadku tego rozdziału: ściany układu pokarmowego), np. mięśniaki gładkokomórkowe lub tłuszczaki; zmiany zewnętrzne powstają poza przewodem pokarmowym (np. przerzuty lub endometrioza).
En face i z profilu	Kiedy patrzysz na zmianę bezpośrednio, „na wprost”, widzisz ją en face; zmiana widziana stycznie (z boku) jest widoczna z profilu; oprócz idealnych kul, zmiany mają inny kształt, gdy są widziane en face i z profilu.
W pełni rozdęty, zapadnięty	Tylko w pełni rozdęte kontrastem pętle można prawidłowo ocenić, niezależnie od ich położenia w przewodzie pokarmowym; ocena pewnych parametrów (np. grubości ściany) w przypadku zapadniętych pętli może prowadzić do błędów rozpoznania.
Zmiana i rozszerzalność	W czasie (mierzonym zwykle w sekundach) ściany struktur przewodu pokarmowego, które mają światło (od przełyku po odbytnicę) zmieniają obrys, rozszerzając się i uwypuklając na zewnątrz, gdy zwiększa się objętość barytu i/lub powietrza. Zmiana i rozszerzalność światła przewodu pokarmowego to norma.
Twardy, sztywny, nieprzemieszczalny, nierozszerzalny	Jeżeli ściana jelita jest naciekana przez guz, krew, obrzęk lub tkankę włóknistą, jelito może utracić swoją zdolność do zmiany i rozszerzania; ten brak rozszerzalności bywa różnie nazywany, np. twardość, sztywność, nieprzemieszczalność lub nierozszerzalność. Jest to nieprawidłowy objaw.
Nieregularność	Poza prawidłowymi wcięciami brzegów przez fałdy żołądka, jelita cienkiego i grubego, ściany całego przewodu pokarmowego są stosunkowo gładkie i regularne; w przebiegu chorób może dochodzić do owrzodzenia, nacieku i guzkowatości, które prowadzą do nieregularności ścian.
Utrzymywanie się	Niemal bez wyjątku to, co wydaje się anomalią, musi zostać uwidocznione na więcej niż jednym obrazie, inaczej nie uznaje się tego za objaw patologiczny; przejściowe zmiany w przewodzie pokarmowym, powodowane przez perystaltykę, połknięte jedzenie, obecność kału lub niedoskonałe rozdęcie jelit, z czasem zanikają, podczas gdy prawdziwe nieprawidłowości są stałe i utrzymują się.